Dlaczego rodzice nie czytają dzieciom? Wyniki nowego raportu Instytutu Książki

Kiedy ostatnio poczułaś albo poczułeś wyrzuty sumienia, że znów nie udało się poczytać dziecku przed snem? Jeśli tak — nie jesteś sama. Najnowszy raport Instytutu Książki „Dlaczego nie czytamy dzieciom?” przynosi zaskakujący wniosek: większość rodziców doskonale wie, że czytanie jest ważne i naprawdę chce czytać. Problem nie leży w braku motywacji, ale w przeszkodach, które na co dzień wydają się nie do pokonania — w zmęczeniu, natłoku obowiązków i wyidealizowanym obrazie tego, jak wspólna lektura „powinna” wyglądać. W tym artykule rozbieramy raport na czynniki pierwsze i pokazujemy, jak zamienić poczucie winy w prosty, wykonalny nawyk.

Raport Instytutu Książki „Dlaczego nie czytamy dzieciom?” — co naprawdę blokuje rodziców

Opublikowane w 2026 roku badanie Instytutu Książki, przygotowane przez dr Katarzynę Chajbos-Walczak, dr Martę Skowrońską i dr Monikę Rosińską w ramach programu „Mała książka – wielki człowiek”, objęło 50 rodziców i opiekunów dzieci w wieku od 0 do 9 lat, którzy deklarowali, że czytają swoim dzieciom rzadko lub wcale. To badanie jakościowe — naukowcy prowadzili pogłębione wywiady, a rodzice przez kilka dni prowadzili dzienniczki etnograficzne, dokumentujące prawdziwe rodzinne wieczory. Wnioski? Najczęściej wymienianą przeszkodą są obowiązki zawodowe i domowe: wieczór, który teoretycznie mógłby być czasem na książkę, w praktyce staje się momentem nadrabiania codziennych spraw. Tuż za nimi plasuje się zwykłe zmęczenie — wielu rodziców przyznaje, że zasypia podczas czytania albo skraca teksty, by szybciej zamknąć wieczorną rutynę. Do tego dochodzi presja edukacyjna: zadania domowe, zajęcia dodatkowe i obowiązkowe lektury sprawiają, że czytanie dla przyjemności zaczyna być traktowane jak luksus, a nie podstawa.

Mit idealnego czytania — dlaczego wyobrażenia szkodzą bardziej niż zmęczenie

Jednym z najbardziej zaskakujących odkryć raportu jest „mit idealnego czytania”. Wielu rodziców wyobraża sobie wspólną lekturę jako spokojny wieczór pełen bliskości, z dzieckiem zasłuchanym w opowieść od pierwszej do ostatniej strony. Tymczasem rzeczywistość wygląda zgoła inaczej: dzieci przerywają, zadają pytania, wiercą się, biegają i po pięciu minutach potrafią stracić zainteresowanie książką. Kiedy rzeczywistość nie odpowiada wyobrażeniom, pojawia się frustracja i przekonanie, że czytanie „nie ma sensu”. Eksperci współpracujący z Instytutem Książki podkreślają jednak coś przeciwnego: nawet krótkie, niedoskonałe i ciągle przerywane czytanie nadal przynosi dziecku korzyści rozwojowe i jest wartościową formą wspólnego czasu. Badania Kucirkovej i Messer pokazują zresztą, że nawet krótkie, ale regularne sesje czytelnicze wzmacniają więź między dzieckiem a rodzicem. Raport zwraca też uwagę na emocjonalny wymiar problemu: wspólne czytanie stało się w społecznej świadomości symbolem „dobrego rodzicielstwa”, dlatego rodzice, którzy czytają rzadko, odczuwają winę, wstyd i poczucie porażki. Praca nad nawykiem czytania to często praca z tymi emocjami, a nie tylko z umiejętnościami.

Książka przegrywa z telefonem i streamingiem — ale czy musi?

Współczesna rodzina funkcjonuje w świecie, w którym książka konkuruje z telefonami, grami i platformami streamingowymi, ale też z codziennymi obowiązkami i potrzebą odpoczynku. Po całym dniu pracy rodzice nie mają energii na aktywności wymagające pełnej uważności, a dzieci po szkole czy przedszkolu potrzebują ruchu i zabawy. W takich warunkach wspólne czytanie schodzi na dalszy plan. A przecież wola jest: według badań SW Research blisko 70% rodziców czyta swoim pociechom co najmniej raz w tygodniu, a niemal połowa pozwala dzieciom samodzielnie wybierać książki. Z kolei raport Biblioteki Narodowej „Stan czytelnictwa w Polsce w 2025” pokazuje, że 41% dorosłych Polaków przeczytało w ciągu roku co najmniej jedną książkę — wskaźnik od lat stabilny. Kampania „Cała Polska czyta dzieciom” od ponad dwudziestu lat przypomina o prostej zasadzie: 20 minut dziennie wystarczy, by zbudować fundament. Nie chodzi więc o wojnę z ekranami, tylko o to, by książka stała się najłatwiejszą i najprzyjemniejszą opcją na wieczór — również wtedy, gdy dziecko woli historię w nowoczesnej formie.

Mniej presji, więcej codziennych nawyków — jak zacząć czytać dziecku, nawet gdy brakuje sił

Najważniejszy wniosek raportu brzmi: nie istnieje jeden idealny sposób na czytanie z dzieckiem. Liczy się to, by książka stała się naturalnym elementem rodzinnej codzienności. Jak to zrobić bez rewolucji? Po pierwsze, obniż poprzeczkę — pięć minut przed snem to pełnoprawne czytanie, a powtarzanie ulubionej bajki po raz dwudziesty wcale nie jest porażką, tylko budowaniem poczucia bezpieczeństwa. Po drugie, oddaj dziecku wybór tytułów — dzieci znacznie chętniej słuchają historii, które same wybrały. Po trzecie, skróć dystans między chęcią a działaniem: zamiast „kiedyś poczytamy” ustal stały punkt dnia, na przykład zaraz po kąpieli. Jeśli chcesz zbudować taki rytuał krok po kroku, sprawdź nasz przewodnik jak stworzyć wieczorny rytuał z bajką w 7 dni oraz poradnik o tym, ile czasu dziennie czytać dziecku. A gdy dziecko woli ekran od papieru, warto wiedzieć, że bajki przed telewizorem nie liczą się tak samo jak czytane — ale interaktywne historie mogą być mostem do książki, zwłaszcza w trudnym momencie przejścia od wspólnego czytania do samodzielnego.

Tu z pomocą przychodzi BajaAI — polska platforma interaktywnych bajek na dobranoc, w której to Ty i dziecko tworzycie historię razem. AI podpowiada trzy pomysły na bajkę albo przyjmuje wasz własny, a opowieść rozwija się w 15 rozdziałach z wyborami, które dziecko podejmuje samodzielnie — jak książka połączona z grą. Działa w trzech grupach wiekowych: Maluchy (3–5), Odkrywcy (6–9) i Starszaki (10–13). To rozwiązanie na wieczory, gdy brakuje sił na pełne zaangażowanie: historia toczy się dalej, a Ty możesz być obok. BajaAI działa w systemie kredytowym — pierwsze 2 kredyty dostajesz gratis po rejestracji, bez podawania karty, i możesz sprawdzić, czy to wasz sposób na wieczorny rytuał.

Podsumowanie: czytanie to nie egzamin, tylko spotkanie

Raport Instytutu Książki daje rodzicom coś cennego: pozwolenie na niedoskonałość. Czytanie nie musi być teatralnym spektaklem ani trwać dwudziestu minut pod rząd — ma być spotkaniem, które powtarza się codziennie. Wystarczy krótka historia, bliskość i konsekwencja, a z czasem dziecko samo zacznie sięgać po książki — najpierw te wspólne, potem własne. Zacznijcie już dziś, od jednej bajki na dobranoc. Jeśli chcesz zobaczyć gotowe, magiczne historie, zajrzyj do naszych bajek na dobranoc — a jeśli wolisz stworzyć historię, w której głównym bohaterem będzie Twoje dziecko, poznaj BajaAI i odbierz 2 darmowe kredyty na start.